Generalitat de Catalunya - www.gencat.cat
llegir ens fa més grans Biblioteques Públiques de Catalunya Sant Jordi 2009. Llegir per Sant Jordi, llegir tot l'any.
llegir ens fa més grans Biblioteques Públiques de Catalunya Sant Jordi 2009. Llegir per Sant Jordi, llegir tot l'any.

Exemplar Unenc

autor: Manuel Baixauli
Illustracions: Leonard Beard

llibre i ulleres sobre una taula

Non i a mès mistèri. Un libre petit, de cubèrtes dures, neres, que putz a povàs e a umit, tamb eth títol Dialògs lèu lèu invedible, gravat ena cubèrta. Rude d’aspècte, mès rude encara se lo guardes per laguens: huelhes neres, sense marges, pintades a man, tamb tinta. Non pas totes. Ua -sonque ua- de papèr òcra, envielhida, a on i é -ac diderè atau- eth prològ, un tèxte escrit tamb pluma, en letra d’insècte, pòc intelligible, atapit, tanben sense marges, a on s’explique coma liéger eth libre, coma hèr-ne usatge.

una exfàbrica modernista de productes químics, restaurada, magníficament condicionada

Dialògs existís entà jo de dempús eth nau plaçament, quan ara fin deishèrem era bibliotèca vielha -aquera tuta claufida de volums- e estreèrem aguest espaci, ua èx-fabrica modernista de productes quimics, restaurada, magnificament condicionada. Quin cambi! Ath delà de que lèu lèu non mos podíem voludar, aquiu passàuem heired en iuèrn e calor en ostiu, e quan alugàuem estofes o aire condicionat se honie eth plomb. Aciu auem tostemp era madeisha temperatura, jo trabalhi tot manjoèr, ne heired ne calor. Eth bastiment ei ample, comòde, luminós, emblematic. E ei provedit coma Diu mane. I a, per exemple, era seccion d’audiovisuaus, cinèma e musica, que delà non auíem pas. Pellicules de Tarkovski, Ozu, Bergman, Bresson, Kiarostami, Oliveira, etc. E musica, un pialèr: integraus de Bach, Monteverdi, Mozart, Bruckner… Per un còp non pèrdi pas eth trèn, e vau en prumèra. Ena entrada i a un rondèu de sofàs e fautulhs a on pòs liéger libres, diaris o revistes coma se siguesses en casa; sètis mofles, comòdes coma tot, a on mès d’un s’i endromís.

El trobí dins d’una de les últimes caixes

Dialògs. Lo trapè laguens d’ua des darrères caishes que portèrem dera bibliotèca vielha, apertiege a ua donacion anonima. Non ère pas era soleta caisha barrada qu’auíem delà. Coma que non i cabie arren ne enes palmars ne enes taules, çò que recebíem restaue sense daurir, ara demora deth cambi de plaçament. Non i figuraue eth nòm deth donador, coma tanpòc i figure er autor, en libre. Qui lo hec? Soent m’ac demani. Eth pròpri donador? Qui siguec, eth donador?

Jo classaua e despartia es volums quan m’apareishec ath dauant aquera causa nera. Un exemplar unenc, arren a veir tamb era imprimaria, hèt a man. Non m’i recreè pas: i auie pòc tà veir, pòc tà liéger. Ua simpla curiositat. Mès alavetz, en tot que fichaua era rèsta de volums dera caisha, venguec Tadèu, me saludèc, s’estèc guardant es libres classadi e vedec Dialògs. Tadèu: d’ua quarantia d’ans, soltèr, non trabalhe pas, a ua baisha per non sai quina malautia, dilhèu viu solet o tamb es pairs, dispause de tot eth temps deth mon o açò semble, pr’amor que ven cada dia de dempús qu’èm aciu, ena bibliotèca naua. Tadeu llegint el llibre Tadèu ac lieg tot, tot, sustot classics, e a inclinacion pes escrivans maladits. Literatosi aguda. Ditz que parle e lieg un sarpat de lengües, tostemp demane versions originaus, que soent mos manquen. Qué harie, Tadèu, sense libres? Lèg, magre, estrabic, maniac, introvertit, circomspècte, merigles de cuu de veire. Soent comentam lectures e mos ne recomanam. Era darrèra que m’a suggerit: Viatge tath hons dera net, de Louis-Ferdinard Céline. Tadèu cuelhec eth libre nere, ne liegec eth títol, lo dauric e demorèc tot estonat. Cada huelha nera que passaue agranie era sua fascinacion. Me guardèc, perplèx. Li’n dè tarlat dera provenença. S’arturèc entà liéger eth prològ, mès non l’acabèc pas. «Me l’empòrti», hec. «Non, non pòt pas èster -diguí-. Non ei de prèst, senon de consulta. Ei un exemplar unenc». «Tiò-hec, decebut-. Lo huelhejarè aciu», e se dirigic entà ua taula vueda, tamb Dialògs enes mans.

Contunhè eth prètzhèt, e non auria observat Tadèu se non ei pr’amor que sabia qu’aqueth libre sonque auie ua pagina liegibla, qu’era rèsta èren huelhes escures, lises, identiques. Me n’encuedè pr’amor que Tadèu passèc dues ores campant-se eth libre e pr’amor que -açò ac vedí dempús- Tadèu non hège que parlar.

Hòl, pensè. Li manque un borit. De hèt, ei intelligent mès a mina de capbrutlat, tostemp tamb gavardina, tostemp mans enes pòches, e aquera uelhada estrabica, excessiva. Cap dobte: era baisha li ven d’açò.

Ara ora de barrar, venguec a tornar-me eth libre. Hège uelhs de capvirat.

Va seure en la mateixa taula buida

Londeman, Tadèu venguec entara bibliotèca e me demanèc, lèu sense guardar-me, coma qui non vòu, Dialògs. Se seiguec ena madeisha taula vueda, luenh de jo, e tornèc -impossible non espiar-lo- a parlar solet. E solet contunhèc charrant toti es auti dies, dauant d’aqueth exemplar insolit. Jo non gosaua demanar-li, eth sòn aspècte m’inspiraue maufidança, ère mès mesurat e shut que jamès. Ath delà, i auie aquera ludentor, aqueth delèri, enes sòns uelhs grècs. Cada còp n’èra mès convençut, deth sòn desequilibri, de qu’aqueri dies patie ua crisi. Passe soent, tamb es dements: an tempsades. Hège páur, e pena.

l’àvia em tornà l’exemplar amb els ulls plorosos

Ath cap de pògui dies, Tadèu deishèc d’èster eth solet usatgèr de Dialògs. I venguec ua mairia fòrça de pòble, jamès vista abantes, entara bibliotèca, vestida de nere, tamb un mocador en cap, que hège pòga -cap de- mina de liéger. De hèt, vedie mau d’apròp, tot just distinguie es letres. Sabie liéger? Non ac sai pas. Auie relacion tamb Tadèu (mair?, tia?, vesia?) donc auien entrat amassa, e eth l’acompanhèc enquiath palmar a on jo auia plaçat Dialògs. L’ac dèc, la hec sèir ena taula abituau, era mès tranquilla, li expliquèc quauquarren e la deishèc soleta. Soleta? Ara minuta, era vielha parlaue. Non coma Tadèu, que dissimulaue, senon tamb gesticulacion e votz excessives, que provoquèren eth shebiteg e er arrir de joeni qu’èren seigudi ath torn. Dues ores dempús, era nòsta mair-sénher me tornèc er exemplar tamb es uelhs plorosi, infinitament arregraïda.

Vaig assumir el compromís de donar hores i d’aplicar rigorosament els torns

Era non venguec tant coma Tadèu, mès òc que tornèc. Tiò que tornèc! Cada còp me portaue pastissons o galhetes qu’era madeisha auie hèt. Lèu non sigueren sonque Tadèu e era vielha, lèu venguec mès gent. Toti nauèri ena bibliotèca, toti ara cerca deth madeish libre, e sarrant-se ena madeisha taula entà parlar sense embarràs. En tot que quauquarrés auie Dialògs, i auie tostemp qui demoraue torn. I auie qui s’emportaue eth vrespalh, qui, entà aleugerir era demora, hège tertúlia, e enquia qui hège ua meddiada bronidenta. Se produsiren discussions, pleits, crits… Non, non exagèri. Ua garièra. Se vedie de luenh qu’era màger part d’aqueres persones non auien pas cauishigat jamès ua bibliotèca, ne desconeishien es normes de conducta. En quin merdèr m’auia calat? Tip de presents, d’insinuacions desaunèstes e d’acusacions d’imparcialitat, metí orde e hi listats de demora. Assumí eth compromés de dar ores e d’aplicar rigorosament es torns, tamb era condicion sine qua non de que demorèssen en carrèr.

Dialògs devenguec eth libre mès demanat dera bibliotèca, peth dessús des best-sellers. Lo cubertè tamb plastic transparent, començaue a maumeter-se, es pagines miaçauen de deishar-se d’anar.

A l’instant vaig veure el pare, davant meu

Aquerò non podie èster sonque era tèma d’un hòl, ère quauquarren mès. M’ac calie saber. Un ser, en demorar solet abantes de barrar, cuelhí eth libre e me seiguí ena taula de Tadèu. Lo daurí, deschifrè, pacient, eth prològ. Explicaue coma auies de guardar es pàgines neres se volies conversar tamb quauquarrés absent. Absent, desapareishut, mòrt! Me hec impression, mès jo volia arribar ath hons, saber a qué atier-me. Pensè enes mèns pairs mòrts. Auie d’èster un, sonque. Sajaria tamb sa pair. Se ges ben, pensè, entara pròplèu parlarè tamb sa mair, e dempús tamb amics, companhs e vesins que trapi mens. Seguí puntuaument es instruccions deth prològ. Ath moment vedí a papa, dauant mèn, coma l’auia vist tanti còps, dilhèu mès pausat. Parlèrem longament, tamb plaser, de fòrça, fòrça causes.

vaig fer una llista de difunts a qui m’agradaria reveure

Comprení era actitud de Tadèu e des auti. Ignòri tamb qui parlauen, mès ac imagini. De crambes vuedes, n’auem toti, per laguens. En casa, dempús de sopar, hi un listat de defunts a qui m’agradarie tornar a veir.

Era sala grana, dubèrta, non ère pas lòc avient entàs usatgèrs de Dialògs; ath delà de trapar-mos-i incomòdes, shordàuem era rèsta d’assistents dera bibliotèca. Abilitè ua saleta petita qu’auíem destinat, provisionaument, tà magazin, e lo convertí en Gabinet de Convèrsa. Insuportable, la pudor de fum que arribava a fer Lo vuedè d’embarrassi e papèrs, i installè dues cagires e ua taula. Un hiestron dèishe entrar lum deth carrèr e ventile era estança. Cada dia s’i calen ueit o nau persones. Sense badinar. Ne sò hèt un reglament d’usatge. Non n’è auut pas mès remèdi, era gent va ara sua e non pense pas enes auti. Ua ora maximum de temps per session, per exemple. En ua ora, se l’aprofites, pòs díder fòrça. Cau èster efectiu, vier tamb un esquèma o guion premanit, non hèr d’arrominguèra. Non pòt pas èster qu’un i passe eth maitin e era vrespada embarrat en tot que d’auti demoren torn tamb ànsia. Non. Calie ordenà’c. Tanben i é era igièna. Proïbit eth minjar e era beguda. S’ac deishauen tot laguens, e me tocaue hèr de mossardet. E defenut humar. M’auí de quilhar, en açò. Me dideren de tot. Insuportabla, era pudor a hum qu’arribaue a hèr.

E atau des de hè un mes, de dempús que Tadèu descorbic eth poder de Dialògs. Eth madeish dauric ua via naua, entà jo imprevista. Totaument convençut, jo, que toti parlauen tamb familha o amics, se m’apròpe eth, en acabar de consumir eth sòn torn, e ditz: «Ei revelador! Qui diderie que Joseph Conrad, qu’escriu un anglés tan fin, lo parlèsse tan bastrús! O qui podie fantasiar que Poe auesse ua votz tant enrogalhada e un tic tan desesperant en uelh esquèr». «Conrad? Poe?», hi. «Ager parlè tamb eth prumèr -didec-, e aué tamb Poe. Impause, mès lèu t’i hès. Non an pas vanaglòria. Son mès conscients que nosati dera pròpria insignificança. O qui podia imaginar que Poe tinguera una veu tan cascada... De hèt, eth contacte dirècte tamb eri m’a decebut. Non ac mauinterprètes: les admiri, e non pas pòc, les ac sò liejut lèu tot. E per açò eth desencantament. Eth concèpte que n’auia me lo sò hèt a compdar des sòns libres. E qué son es sòns libres? Çò de mès requist d’eri, eth frut depurat dera sua ment, eth cap d’iceberg dera sua personalitat. Ath naturau, per contra, ves o intuïsses era rèsta der iceberg, es imperfeccions de çò que non ei perpensat o reescrit».

Me hec dòu non saber pro anglés coma entà mantier ua convèrsa digna tamb Poe o tamb Conrad, mès me vieren talents de tractar d’auti escrivans lingüisticament accessibles. Aqueth dia, justament, vieja de lieger-me Ficciones, de Borges, libre de condes extraordinari. Borges me daurís es pòrtes dera ment. M’auie fascinat, per exemple, Funes el memorioso, aqueth joen qu’ac rebrembe absoludament tot, que pòt reconstruïr un dia sancer tamb cada detalh menimós, e qu’ei incapable d’abstrèir e de pensar globaument. Quan Tadèu parlèc de Conradpoe, pensè: aué, quan demora solet, Borges. E atau ac hi. Cap de problèma. En tot seguir eth madeish procediment que tamb es pairs o es amics, ath moment i ère Jorge Luís Borges dauant mèn, vestit de gris escur, en tot tier era sua cana, es uelhs en blanc lèu barradi e es celhes lheuades.

a l’instant hi havia Jorge Luís Borges davant meu

A jo, Borges persona nom me decebec. Dilhèu pera adverténcia de Tadèu, dilhèu pr’amor que non n’auia pas un concèpte tant anautit -toleraue, diden, bèri autoritarismes-, dilhèu pr’amor que me lo demoraua rigorós o sevèr en extrèm -enes sòns tèxtes, poesia includida, escassegen es emocions non intellectuaus-, eth cas ei que conversè tamb un òme sceptic, timid, de refinat sens dera umor, que sabie escotar e que dera soleta causa que semblaue orgulhós ère dera sua passion pes libres. Un cavalièr. Non parlèrem pas guaire d’eth e dera sua òbra, tostemp se desviaue entàs libres des auti. Chesterton, Kafka, Kipling, Wells, London, Melville, Buzzati, Es mil e ua nets, Wilde, Stevenson e fòrça mès, ua seria de recomanacions e de comentaris que dilatèren era convèrsa enquia que se hec fòrça tard e jo auia d’anar-me’n. Mos hérem adiu, gessí ath mès córrer dera bibliotèca.

Londeman, dempús d’ua net d’insomnia tamb es paraules de Borges en tot batanar-me en cervèth, quan auí d’atier eth prumèr usatgèr de Dialògs que figuraue ena lista, patí dus espants. Prumèr: Dialògs non ère pas en sòn lòc. vaig veure que el Gabinet estava ple de gent, i vaig notar-hi l’ambient carregat... Escorrumflè era estatgèra e era mia taula: arren. Era intuïcion m’amièc tath Gabinet de Convèrsa. Dusau e piri espant: non podia pas daurir era pòrta, bèra causa se resistie, des de laguens. A plaser, en tot empénher tamb fòrça, l’estrenhí e metí un pè entà esvitar que se barrèsse. Peth galet, vedí qu’eth Gabinet ère plen de gent, e i trapè er ambient cargat. Impossible saber guairi èsters s’i acantierauen, sonque ueit o nau recebien era lum palla que filtraue eth hiestron. Drets, immobils, muts, me guardauen fixament. Dessús era taula: Dialògs, dubèrt.

Qué diguí? Non ac rebrembi pas. Barrè eth Gabinet tamb clau. Aqueth dia non i aurien convèrses. As inscrits ena lista d’espèra, les diguí que tornèssen londeman, que respectaria er orde des torns. Non les hec cap de gràcia. Que n’auem de hèr! Tot eth maitin siguí inquiet, pesamentós, en tot guardar de reuelh era pòrta deth Gabinet, sense poder concentrar-me. Entara ora de dinar, abantes de barrar era bibliotèca, daurí eth Gabinet de land en land, sense guardar entà laguens, e marchè.

Ena vrespada, eth Gabinet ère vuet. Cuelhí eth libre.

Què feia aquell home vestit de mecànic, brut de greix,...

Enter eth public abituau dera bibliotèca, trapè preséncies estranhes. Qué hège aqueth òme vestit de mecanic, lord de grèish, setiat dessús d’ua taula? ¿E eth mainatge de dus o tres ans, que jogaue a daurir e barrar repetidament era pòrta d’un armari? E era vielha que tricotaue ath cant des ordenadors?… E Borges. Borges paupaue, desirós, libres des palmars; tamb grana adretia les daurie, se les apropaue tath nas, les shomaue. Pensi qu’era sua ment d’òrb vedie fòrça de çò qu’a jo se m’escape. Borges paupèc ua des pògues parets liures d’estatgères, e còp sec s’i adralhèc entà naut, en posicion orizontau, sense quèir, coma s’auesse aimants enes pès. Estupefacte, vedí coma arribaue en tet, e coma viraue e se metie ath revèrs, tamb es pès naut e eth cap enjós, despientat, capiblanc tamb eth peu esperluat. Aqueth Borges invèrs, aqueth Segrob, auancèc a paupes, credul, emparat ena sua cana, en tot hèr tòc, tòc, tòc, tòc. E comprení coma de gran auie estat er error cometut en deishar-me Dialògs dubèrt, tot un ser, laguens era cramba. Segrob estramunquèc tamb ua lampa, e siguec a punt de pataquejar-se dessús d’ua taula a on estudiauen tres gojates qu’aurien patit un espant de mòrt. Segrob, però, s’agafà fort a la làmpada, i, després d’un balanceig... Segrob, totun, se tenguec fòrt ena lampa, e, dempús d’un balançatge de pronostic incèrt, artenhec recrubar er equilibri, e auancèc lent, mès tamb fòrça suenh, un shinhau adolorit dilhèu, enquiara paret per a on baishèc en posicion orizontau enquia que se hiquèc en tèrra e tornèc a èster Jorge Luís Borges. E aquiu, sense prèssa, polidament, s’aparièc tamb es mans es peus blanqui e s’emmarinèc era ròba. Tot un cavalièr.

Aqueth error fatal, aquera meuca, exigie ua solucion. Ne pensè fòrça. Fòrça. Fin finau, desesperat, me venguec tath cap sajar ua Session de Retorn. Daurí Dialògs dessús era taula deth Gabinet, e ne deishè era pòrta tanben dubèrta. Susvelhè que sonque i entrèssen eri.

Borges siguec eth prumèr. Non i estèren guaire en seguir-lo es auti, includit eth mainatge de dus o tres ans. Quauqu’uns, non pas pògui, demorèren dehòra. Vè’n a saber a on son!

a l’instant eixí Tadeu esperitat, amb un fil de sang rajant-li del nas i les ulleres trencades...

Ath cap de non pas guaire campè en Gabinet: sonque i ère eth libre. Lo barrè, lo tornè entath sòn palmar. Londeman reprenérem es torns.

Cogitè sus eth poder e es perilhs de Dialògs; l’auia metut enes mans de massa gent, non tostemp discrèta. E tot mercaue a qu’era trentia longa d’usatgèrs actuaus se podie brancar sense limit.

Era mia dedicacion ara bibliotèca -eth prètzhèt peth quau me paguen!- ère mendre, e deficient. Coma arturar aquerò? E, s’ac arturaua, com reaccionarien tamb jo es usatgèrs de Dialògs? Qué harie, per exemple, era hemna que i parlaue tamb eth hilh mòrt?

I a l’intent de justificar-me ha respost llançant-me el llibre al cap, i després una cadira.

En aqueth huec d’incertitud cremè enquia qu’un vèspe, en tot trapar-se Tadèu laguens deth Gabinet, entení trons, crits, escarnis diti -açò me semblèc- en francés. En francés? M’i apressè entara pòrta, cautós, e anaua a tustar, mès còp sec gessec Tadèu esperitat, tamb un hiu de sang en tot rajar-li deth nas e es merigles trincadi enes mans. Tadèu barrèc d’un patac era pòrta e s’aluenhec entath carrèr. «Demora! -li diguí- Qué a passat?». Eth dobtèc enter húger o demorar-me. Ara òc que hège uelhs de capvirat! «Céline! -hec, tremolant- Louis-Ferdinand Céline. “Ès un hilh de puta tòcaesqueres!”, m’a lairat, “Un parasit! E tot açò son colhoades!”. E ar intent de justificar-me a responut en tot lançar-me eth libre en cap, e dempús ua cagira». Tadèu recrubèc, en condar-m’ac, un bocin de cauma. Mos guardèrem uns segons, quiets, en silenci.

Vaig entreobrir molt a poc a poc la porta, vaig mirar a dins. Ningú.

Pas guaira causa auia liejut jo, de Céline. Un libre, sonque, e non ère pas eth mitic Viatge tath hons dera net, senon Mòrt a crèdit. Pro, totun, entà saber qui ère: un escrivan agressiu, dur, plan particular; e un òme raujós contra era umanitat, mercat pera crudeltat e çò d’absurd dera Grana Guèrra, que patic en pròpria carn. Un òme refusat per antisemita e per collaboracionista tamb es nazis, que detestaue es entrevistes e a qui se li’n fotie era opinion des auti. Era sua òbra: un insult -literàriament requist- ath mon.

Deth Gabinet de Convèrsa non arribaue tapatge. Tadèu non volie pas tornar-i. Jo òc qu’ac hi, pauruc, passades ues minutes. Estrenhí a plaser era pòrta, guardè tath laguens. Arrés. Taula e cagires sostrades, peth solèr. Bèra pauta trincada. Tadèu me campaue, tibat, en tot forçar es uelhs lucs. «Vene», li diguí. Eth s’apropèc lent coma tot, insegur. I entrèrem, jo ath dauant.

Pacientament, meterem cada causa en sòn lòc. Exceptat eth libre.

Ja non i trapèrem cap de libre. E bric mès l’auem tornat a veir.

 

Creative Commons License

Exemplar Únic by Manuel Baixauli ; Leonard Beard ; Jordi Colomer ; Departament de Cultura i Mitjans de Comunicació
is licensed under a Creative Commons Reconeixement-No comercial-Sense obres derivades 2.5 Espanya License.

 

Avís Legal | Accessibilitat | Sobre el web | © Generalitat de Catalunya